Από την Έκθεση της Γενικής Ελέγκτριας του 2009 (σελ. 70):

Ποιότητα πόσιμου νερού στις κοινότητες.

(α) Ο έλεγχος του πόσιμου νερού ρυθμίζεται από τις διατάξεις του περί της Ποιότητας του Νερού Ανθρώπινης Κατανάλωσης (Παρακολούθηση και Έλεγχος) Νόμου (Ν.87(Ι)/2001).  Σύμφωνα με τον υπό αναφορά Νόμο, ο Διευθυντής Ιατρικών Υπηρεσιών και Υπηρεσιών Δημόσιας Υγείας καθορίζεται ως η αρμόδια αρχή για την παρακολούθηση της ποιότητας του πόσιμου νερού και ως φορείς ύδρευσης ορίζονται πρόσωπα, οργανισμοί ή αρχές που προμηθεύουν νερό για ανθρώπινη κατανάλωση. Ο ορισμός αυτός περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, το Διευθυντή του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων και Κοινοτικά ή Δημοτικά Συμβούλια.  Σύμφωνα με το άρθρο 5 του Νόμου, «κάθε φορέας ύδρευσης οφείλει να λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα ώστε το νερό ανθρώπινης κατανάλωσης που προμηθεύει στο κοινό να διατηρείται πάντοτε υγιεινό και καθαρό».

Ο Υπουργός Γεωργίας, Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος εκχώρησε, με την ΚΔΠ 707/2004  την αρμοδιότητα για την παρακολούθηση της ποιότητας των υπόγειων νερών από κοινού στο ΤΑΥ και το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης (ΤΓΕ).  Τα υπό αναφορά Τμήματα συνεργάζονται για σκοπούς δειγματοληψίας από τις γεωτρήσεις του δικτύου παρακολούθησης των υπόγειων υδάτινων σωμάτων που καθορίστηκε για σκοπούς εφαρμογής των προνοιών του άρθρου 8 της Οδηγίας Πλαίσιο για τα νερά 2000/60, ωστόσο επισημάναμε ότι δεν έχει υπογραφεί επίσημο πρωτόκολλο συνεργασίας μεταξύ του ΤΑΥ και του ΤΓΕ έτσι ώστε να καθορίζονται οι υποχρεώσεις του ΤΓΕ για ενημέρωση του ΤΑΥ σε σχέση με τα αποτελέσματα των αναλύσεων για τις γεωτρήσεις όπου το ΤΓΕ διενεργεί τη δειγματοληψία.  Ως αποτέλεσμα, παρατηρήθηκε έλλειψη συντονισμού μεταξύ του ΤΑΥ και του ΤΓΕ όσον αφορά στην κοινοποίηση των αποτελεσμάτων για τις δειγματοληψίες νερού από τα δίκτυα παρακολούθησης που διενήργησε το ΤΓΕ.

Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί το περιστατικό ανίχνευσης αρσενικού, σε επίπεδα πέραν του επιτρεπόμενου ορίου, σε γεώτρηση ύδρευσης στην περιοχή Μάμμαρι-Κοκκινοτριμιθιάς τον Οκτώβριο του 2008, όπου διενεργήθηκαν τρεις δειγματοληψίες στη μολυσμένη γεώτρηση από το ΤΓΕ.  Όπως πληροφορηθήκαμε, μετά την κοινοποίηση των αποτελεσμάτων στο ΤΑΥ για τα δύο πρώτα δείγματα, θεωρήθηκε σκόπιμο, όπως πριν τη λήψη οποιωνδήποτε μέτρων, διενεργηθεί και η επόμενη προγραμματισμένη δειγματοληψία, την άνοιξη του 2009, για να επιβεβαιωθεί η ψηλή τιμή του αρσενικού, καθώς τα αποτελέσματα της δεύτερης δειγματοληψίας θεωρήθηκαν οριακά και η χρήση της επηρεαζόμενης γεώτρησης για ύδρευση δεν ήταν σε γνώση του Τμήματος.  Ως εκ τούτου δεν έγιναν οποιεσδήποτε ενέργειες εκ μέρους του ΤΑΥ για αντιμετώπιση της κατάστασης παρά μόνο μετά από την επίσημη ενημέρωση που λήφθηκε από τον Διευθυντή Ιατρικών Υπηρεσιών και Υπηρεσιών Δημόσιας Υγείας στις 30.7.2009 και το ΤΓΕ την 1.7.2009, αφού εξασφαλίστηκαν και τα αποτελέσματα της τρίτης δειγματοληψίας, με βάση τα οποία αποφασίστηκε ο τερματισμός άντλησης νερού από την υπό αναφορά γεώτρηση.

Με αφορμή το πιο πάνω περιστατικό, συστάθηκε Συντονιστική Επιτροπή Ποιοτικού Ελέγχου Νερού, την οποία συντονίζει το ΤΑΥ και στην οποία συμμετέχουν το Υπουργείο Εσωτερικών, το Γενικό Χημείο του Κράτους, το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης, οι Υγειονομικές Υπηρεσίες, το Τμήμα Γεωργίας, οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες και το Τμήμα Περιβάλλοντος.  Στόχοι της Επιτροπής είναι η αποτελεσματική αξιοποίηση των αποτελεσμάτων των δειγματοληψιών και η εμπλοκή των επηρεαζόμενων Κοινοτήτων στη διαδικασία.  Στα πλαίσια αυτά, προωθείται από την Επιτροπή η ετοιμασία πρωτοκόλλου διαδικασιών, που αναμένεται να επιλύσει το πρόβλημα έλλειψης συντονισμού των εμπλεκόμενων φορέων.

Ο Διευθυντής του Τμήματος, μας πληροφόρησε ότι η Επιτροπή έχει ολοκληρώσει την  ετοιμασία πρωτοκόλλων άμεσης ενημέρωσης και λήψης μέτρων τα οποία έχουν τεθεί σε εφαρμογή, ενώ έχει ετοιμαστεί κατάλογος όλων των κοινοτικών γεωτρήσεων που χρησιμοποιούνται για υδατοπρομήθεια.  Παράλληλα, αναθεωρείται το δίκτυο παρακολούθησης που συστάθηκε βάσει της Οδηγίας Πλαίσιο και θα γίνει προσπάθεια για ένταξη, σε αυτό, γεωτρήσεων που χρησιμοποιούνται για ύδρευση, ώστε να γίνεται παράλληλα έλεγχος και του πόσιμου νερού των Κοινοτήτων.

(β)     Υποβάθμιση γεωτρήσεων. Το Τμήμα ανέθεσε, κατόπιν διαγωνισμού, την διεξαγωγή μελέτης διερεύνησης της κατάστασης των δικτύων υδατοπρομήθειας σε Δήμους και Κοινότητες που βρίσκονται εκτός των περιοχών υδροδότησης των Συμβουλίων Υδατοπρομήθειας.  Η μελέτη ολοκληρώθηκε το Μάιο του 2010 και αναφέρει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:

(i) Περίπου 112 Δήμοι/Κοινότητες χρησιμοποιούν και φυσικές πηγές για την ύδρευση των κατοίκων τους.  Σύμφωνα με τα στοιχεία που αναφέρονται στη μελέτη, ποσοστό 96,8% των πηγών, παγκύπρια, παρουσιάζουν μείωση στην απόδοσή τους.

(ii) Περίπου 41 Δήμοι/Κοινότητες χρησιμοποιούν και γεωτρήσεις για την ύδρευση των κατοίκων τους, ενώ 264 Δήμοι/Κοινότητες χρησιμοποιούν εφεδρικές γεωτρήσεις για ενίσχυση της υδατοπρομήθειάς τους, ως αποτέλεσμα εποχικότητας των σταθερών πηγών ύδρευσης.  Σύμφωνα με στοιχεία της μελέτης, το 69,7% των γεωτρήσεων, παγκύπρια, παρουσιάζει εποχικότητα στην απόδοση με σταθμισμένο μέσο όρο μείωσης ύψους 6,6%, ενώ ποσοστό ύψους 14,5% των γεωτρήσεων παρουσιάζει μείωση της απόδοσης ύψους 23,1%.

Τα πιο πάνω καταδεικνύουν ότι σε αρκετές Κοινότητες, ιδιαίτερα στην Επαρχία Λευκωσίας, τόσο οι πηγές όσο και οι γεωτρήσεις που χρησιμοποιούνται για σκοπούς υδροδότησης υποβαθμίζονται διαχρονικά λόγω, αφ'  ενός, της αυξημένης ζήτησης νερού και αφ’ ετέρου των μακροχρόνιων επιπτώσεων της υπεράντλησής τους, σε συνδυασμό με τη μη ικανοποιητική αναπλήρωσή τους, ως αποτέλεσμα των κλιματολογικών αλλαγών.

Το πρόβλημα της διασφάλισης της επαρκούς υδροδότησης των επηρεαζόμενων Κοινοτήτων θα πρέπει να απασχολήσει το Τμήμα ώστε να ληφθούν έγκαιρα τα απαραίτητα μέτρα για αντιμετώπισή τους.

Ο Διευθυντής του Τμήματος μας πληροφόρησε ότι το Τμήμα προχωρά στην εκπόνηση μελετών για την κάλυψη των υδρευτικών αναγκών των περιαστικών κοινοτήτων, ιδιαίτερα της Λευκωσίας, από τα Κυβερνητικά Υδατικά Έργα, για να λυθεί οριστικά το πρόβλημα υποβάθμισης της ποιότητας και της μείωσης των ποσοτήτων νερού που μπορούν να αντληθούν από τις κατά τόπους γεωτρήσεις.

Καθορισμός ζωνών προστασίας γεωτρήσεων ύδρευσης. Σύμφωνα με την ΚΔΠ 707/2004 (Εκχώρηση Εξουσιών/Αρμοδιοτήτων που Αφορούν τον περί Ελέγχου της Ρύπανσης των Νερών και του Εδάφους Νόμο), το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων καθορίζεται ως η αρμόδια Αρχή για την εφαρμογή του άρθρου 10 του  περί Ελέγχου της Ρύπανσης των Νερών (Μέτρα Προστασίας Υπόγειων Νερών) Διατάγματος (ΚΔΠ 45/96).  Το εν λόγω άρθρο ορίζει τον καθορισμό τριών ζωνών προστασίας γύρω από κάθε γεώτρηση ύδρευσης με στόχο τον περιορισμό της ρύπανσης ή μόλυνσης του υπόγειου νερού.

Το ΤΑΥ καθόρισε, διαχρονικά, ζώνες προστασίας για 130 από τις περίπου 350-400 γεωτρήσεις ύδρευσης που, σύμφωνα με υπολογισμούς του Τμήματος, υπάρχουν σε λειτουργία σήμερα.  Όπως μας αναφέρθηκε, ο ακριβής αριθμός των γεωτρήσεων δεν μπορεί να καθορισθεί, λόγω της ελλιπούς ενημέρωσής του Τμήματος από τις κοινοτικές αρχές σε περίπτωση αντικατάστασης υφιστάμενων γεωτρήσεων ύδρευσης με άλλες, ή ανόρυξης νέων γεωτρήσεων, με αποτέλεσμα τον μη έγκαιρο καθορισμό ζωνών προστασίας και  ενδεχόμενο κίνδυνο για τη δημόσια υγεία.

Διαπιστώθηκε ότι το ΤΑΥ δεν ετοιμάζει ετήσιο πρόγραμμα ελέγχων τήρησης των προνοιών του Διατάγματος ως προς την επιτρεπόμενη δραστηριότητα στα πλαίσια των καθορισμένων ζωνών προστασίας.  Όπως μας αναφέρθηκε, έλεγχοι γίνονται μόνο στις περιπτώσεις όπου είναι γνωστό στο Τμήμα ότι υπάρχει πρόβλημα ή παράβαση.  Εισηγηθήκαμε όπως, για σκοπούς πληρέστερης παρακολούθησης, ετοιμάζεται ετήσιο πρόγραμμα ελέγχων, έτσι ώστε να διασφαλίζεται η εφαρμογή του Διατάγματος σε όλες τις περιπτώσεις γεωτρήσεων για τις οποίες έχουν καθοριστεί ζώνες προστασίας.  Ο Διευθυντής του Τμήματος μας ενημέρωσε ότι θα γίνει προσπάθεια για υιοθέτηση της εισήγησής μας.